Zanimljivosti Srbija

228 godina od rođenja Vuka Stefanovića Karadžića

Pre tačno 228 godina rođen je srpski jezički i pravopisni reformator, tvorac novog pravopisa i književnog jezika, daroviti samouk Vuk Stefanović Karadžić.

Vuk Stefanović Karadžić(Fotografija: Vuk Stefanović Karadžić, Narodni muzej u Beogradu)

Vuk Stefanović Karadžić (rođen 1787. u Tršiću, a umro 1864. u Beču) je bio srpski filolog, reformator srpskog jezika, sakupljač narodnih umotvorina i pisac prvog rečnika srpskog jezika. Vuk je najznačajnija ličnost srpske književnosti. Opismenio se u rodnom selu kod jednog rođaka trgovca, zatim u školi u Loznici, pa u manastiru „Tronoša“. Stekao je i nekoliko počasnih doktorata.

Učestvovao je u Prvom srpskom ustanku kao pisar i činovnik u Negotinskoj krajini, a nakon sloma ustanka preselio se u Beč, 1813. godine. Tu je upoznao Jerneja Kopitara, cenzora slovenskih knjiga, na čiji je podsticaj krenuo u prikupljanje srpskih narodnih pesama, reformu ćirilice i borbu za uvođenje narodnog jezika u srpsku književnost. Vukovim reformama u srpski jezik uveden je fonetski pravopis, a srpski jezik je potisnuo slavenosrpski jezik, koji je u to vreme bio jezik obrazovanih ljudi. Kao najvažnije godine Vukove reforme ističu se: 1814, 1818, 1836, 1839, 1847. i 1852.

Godine 1814. Vuk objavljuje „Pismenicu serbskoga jezika, po govoru prostoga naroda pisana“. Ovo je prva srpska gramatika, koju je Vuk napisao po ugleda na Slovensku gramatiku Avrama Mrazovića. Takođe, objavljuje i „Malu prostonarodnu slavenoserbsku pjesnaricu“. U njoj se Vuk služi reformisanom ćirilicom Save Mrkalja („Salo debeloga jera libo Azbukoprotres“). Uvodi nova slova u azbuku: lj, nj, ć, dž, đ, j. Glasove ć i dž preuzima iz starih rukopisa, a ideju za glas đ mu daje Lukijan Mušicki, dok glas j preuzima iz latinice.

Prvo izdanje „Prvog srpskog riječnika“ izdato je 1818. godine u Beču i sadržalo je 26.000 reči (reči su bile akcentovane, a u ovom delu Vuk je prvi put koristio svoju reformisanu azbuku), dok je reizdanje objavljeno nedugo nakon prvog izdanja, uz saradnju Jerneja Kopitara, sa obogaćenom gamatikom (sadržalo je 26.270 reči).

"Srpski riječnik" (prvo izdanje, 1818)(Fotografija: „Srpski riječnik“, prvo izdanje, 1818)

Godine 1836. Vuk Karadžić počinje da piše glas h u izdanju „Srpskih narodnih poslovica“. Smatrao je da je tako bolje i ispravnije, jer je glas h posotojao već u dubrovačkoj književnosti i u govoru Crne Gore, kao i kod muslimana. Godine 1839. odustaje od jekavskog jotovanja suglasnika d i t, pa umesto đevojka, ćerati piše djevojka i tjerati. Ovim je Vuk završio svoju reformu pravopisa i jezika.

Godina „Vukove pobede“ bila je 1847, odnosno godina u kojoj je Vuk konačno dokazao da je srpski narodni jezik, tj. jedini pravi jezik Srba, a da je staroslovenski jezik mešavina ruskoslovenskog i srpskog narodnog jezika, bez čvršćih pravila. Te godine izdate su četiri knjige Vuka i njegovih saradnika: Prevod „Novog zaveta“ sa crkvenoslovenskog na srpski jezik (autor: Vuk Stefanović Karadžić), Rasprava o jeziku – „Rat za srpski jezik i pravopis“ (autor: Đuro Daničić), „Pesme“ (autor: Branko Radičević), „Gorski vijenac“ (autor: Petar Petrović-„Njegoš“).

Književni dogovor u Beču, između Srba i Hrvata o zajedničkom književnom jeziku, bio je 1850. godine. Kao osnovica uzeto je štokavsko narečje i ijekavski izgovor. Drugo izdanje „Srpski rječnika“ objavljeno je 1852. godine, sa oko 47.000 reči (reči su bile akcentovane). Vukov saradnik na drugom izdanju „Srpskog riječnika“ bio je Đura Daničić.

Iz staroslovenske azbuke Vuk je zadržao sledeća 24 slova:

24 slova iz staroslovenske azbuke

njima je dodao jedno iz latinične abecede:

Slovo iz latinične abecede

i pet novih:

Pet novih slova u azbuci koje je Vuk uveo

a izbacio je:

Slova koja je Vuk izbacio

Pri sakupljanju narodnih pesama, poznata je Vukova je sarađivao sa pevačima: Filip Višnjić (kazivao stihove pesama: „Početak bune protiv dahija“, „Boj na Mišaru“…), starac Milija (kazivao stihove pesama: „Banović Strahinja“ i „Ženidba Marka Crnojevića“), starac Raša,

Lik Vuka Stefanovića Karadžića danas je maskota mnogim kulturnim ustanovama, događajima, koji po njemu i nose naziv (osnovne škole, imena ulica…) Takođe, u njegovu čast istaknutim pojedincima u oblasti kulture i obrazovanja dodeljuju se nagrade koje nose Vukovo ime (na primer: „Vukova nagrada“ – ustanovljena 1964, a dodeljuje je Kulturno-prosvetna zajednica Srbije, „Vukova diploma“ – dodeljuju škole najboljim učenicima…).

Zanimljivo je da se Vukov lik nalazi i na papirnoj novčanici od deset dinara.

Deset srpskih dinara (Vuk Stefanović Karadžić)(Fotografija: Deset srpskih dinara, Vuk Stefanović Karadžić)

Kao datum Vukovog rođenja navode se: 26. oktobar, 6. novembar, odnosno 7. novembar.

About the author

Nikola Stojanović

Nikola Stojanović

UREDNIK za Srbiju | Adria Daily magazin | Njegove tri najveće ljubavi u umetnosti jesu: gluma, pisanje i novinarstvo. Smatra da je kreativnost osnova kulture i umetnosti, odnosno multimedije – bez kojih je život besmislen! | Redovni je član Udruženja novinara Srbije (UNS) i Nezavisnog udruženja novinara Srbije (NUNS).

Add Comment

Click here to post a comment

Ovo veb mesto koristi Akismet kako bi smanjilo nepoželjne. Saznajte kako se vaši komentari obrađuju.